schildersvrouwen

Jaren geleden voorspelde ik mijn vrouw dat ze de meest geschilderde vrouw uit de kunstgeschiedenis zou worden. Hoeveel Saskia's zijn er nou helemaal van Rembrandt?

Saskia van Rijn

Saskia van Rijn

En hoeveel Helene's heeft Rubens geschilderd?

Helene Rubens

Helene Rubens

Mathilde's van Willink? Prachtige werken, maar de aantallen zijn te overzien.

Mathilde Willink

Laatst las ik in een boek over de Belgische schilder Theo van Rysselberghe (1862-1926) dat hij ieder jaar minstens een portret van zijn vrouw Maria schilderde.

Maria van Rysselberghe

Godskolere. Ik moet nog flink doorkwasten om die Theo weer in te halen.

joop

Levitan

Levitan

Levitan

Ik heb de afgelopen paar jaar genoten van een aantal schitterende schilderijenexposities in het Groninger museum. Waterhouse, Repin, Russische landschappen, ik noem er maar een paar. Zeer inspirerend ook, de landschappen van Levitan (1860-1900) nodigen uit om zelf ook weer op pad te gaan.
Laatst was Joop Daalmeijer op de radio. Als voorzitter van de Raad voor Cultuur is Daalmeijer een van de invloedrijkste personen in de kunstwereld. De raad is het wettelijke adviesorgaan van de regering en het parlement op het terrein van kunst, cultuur en media. Hij adviseert over beleid en over subsidiebesluiten.
Tussen neus en lippen door noemde hij de tentoongestelde werken in Groningen kitsch. Ik was enorm kwaad, ik heb snel de radio uitgedaan. Maar het was al te laat. Dat zo'n figuur met zo'n positie zo'n mening verkondigt bracht me zo van slag dat ik niet meer kon werken. Gelukkig heb ik een bank in mijn atelier en vind ik slapen ook heel fijn om te doen.

waardeloos

Er hangen in mijn atelier nogal wat van mijn eigen schilderijen aan de muren. Er hangt van alles wat, modelstudies, portretten, stillevens en landschappen.
Iemand vroeg me of ik niet bang was voor diefstal.
"Ach," zei ik, "dit werk vertegenwoordigt helemaal geen waarde. Ten slotte hangen ze hier aan de muren omdat ze niet verkocht zijn."
"Dus alleen een schilderij dat verkocht is heeft voor jou waarde?"
"Nee, dat maakt voor mij geen verschil, maar voor een dief wel. Als ik al dit werk niet heb kunnen verkopen, waarom zou iemand anders dat wel kunnen? Hoe zou dat moeten, de dief huurt een stalletje op een kunstmarkt? Of hij zet de werken te koop op marktplaats?"

scholier

Een scholier mailde me een paar vragen over een stilleven voor een schoolproject. Ik ken de figuur niet en weet dus niet precies wat voor antwoorden hij van me verwacht.
Mijn retour mail:

De aanname dat een schilder zijn eigen werk kan duiden is volgens mij dubieus. Ondanks dat:

Wat is de relatie tussen vorm en inhoud.
Het maken van een stilleven moet passen in de ontwikkeling van mijn werk. Ik wil iets onderzoeken of proberen en heb het idee dat dit het beste in een stilleven kan gebeuren. Ik wil bijvoorbeeld een bepaald kleurgebruik proberen of een bepaalde techniek; schilder ik het los of juist fotografisch precies, enzovoorts.
Een klein stilleven is snel te maken dus uitermate geschikt voor probeersels, ook omdat de voorwerpen voor me staan zodat ik aan de werkelijkheid veel houvast heb.
De keuze van het onderwerp wordt door de vraagstelling beïnvloed, bijvoorbeeld als ik donkere kleuren wil proberen kies ik andere voorwerpen dan wanneer ik juist een licht stilleven wil maken.
Ik schuif net zo lang met de voorwerpjes die ik uitgekozen heb tot ik tevreden ben, ik hoop natuurlijk dat het eindresultaat de moeite van het bekijken waard is.
Een meer conceptuele relatie tussen vorm en inhoud is er niet.

Wat is de relatie tussen de titel en het werk.
De titel is een zo goed mogelijke beschrijving van het stilleven. Als de titel van een schilderij 'schelpjes in een doosje' is, mag je drie keer raden wat er op het schilderij staat.

Waarom is het kunstwerk gemaakt?
Die vraag heb ik bij de eerste vraag al beantwoord. Maar eigenlijk zou ik moeten schrijven dat ik op dat moment niet iets beters te doen had. Als ik bijvoorbeeld wil proberen om de reflectie van zonlicht op huid te schilderen maak ik geen stilleven.

Wat is de precieze betekenis van het werk?
Als het eindresultaat van het schilderen mij antwoorden geeft op de vragen die ik me van tevoren had gesteld is de betekenis voor mij enorm. Meestal worden grote stappen niet gezet, en kom ik er heel langzaam achter wat ik precies zoek.
Voor anderen ligt de betekenis misschien in het ontdekken van bepaalde waarden door het kijken naar zo'n stilleven. Je kijkt tenslotte anders naar een paar schelpen in een doosje of een paar potjes en een flesje als ze geschilderd zijn.

schone lei

Hynckes

 

Bij het beoordelen van een schilderij of een ander kunstwerk stel ik mezelf altijd drie simpele vragen.
-Wat is de bedoeling van de kunstenaar?
-In hoeverre is de kunstenaar erin geslaagd dat doel te bereiken?
-Is die bedoeling voor mij ook de moeite waard?
Het beantwoorden van die vragen kan een schilder in een lastig parket brengen. Raoul Hynckes (1893-1973) schilderde in eerste instantie op een modernistische manier, een die hem aan het eind van de jaren 20 niet meer beviel. Blijkbaar beantwoordde hij de derde vraag met nee. Het werk dat hij gemaakt had en nog bezat heeft hij vernietigd, daarna heeft hij zich toegelegd op stillevens met een naargeestige sfeer

Hynckes

en met dode hazen.

Ik zal mijn eigen werk niet vernietigen maar het lijkt mij wel fijn om net als Hynckes de oude meuk weg te gooien en een nieuwe start te maken.

afwisseling

Op de stripbeurs in Haarlem werd mij een aantal keer gevraagd wat ik liever doe: striptekenen, illustreren of schilderen. Het wordt mij vaker gevraagd, ik zeg dan altijd dat het de afwisseling is die het werken voor mij zo aangenaam maakt. Het afgelopen weekend was ik zo druk met strip in de weer, dat ik nu even niet meer aan strip wil denken. Na al die drukte heb ik behoefte aan een stil leven.
Een stilleven, of een modelschilderij. Werk dat eigenlijk al af was, waar ik gewoon aan verder kan werken en niets meer voor hoef te verzinnen.
Het maakt eigenlijk niet uit waar ik mee bezig ben, als het maar geen strip is.

model

Benouville, 1844

In 2006 zag ik in het Gemeentemuseum in Den Haag een tentoonstelling over het naakt in de kunst van de 19e eeuw: 'De naakte waarheid'.
Een groot gedeelte van de tentoonstelling handelde over de schildersopleiding uit die dagen. Het viel me op dat al die jongens - de academie was voor meisjes verboden omdat er naar mannelijk naakt gewerkt werd - een perfect model konden schilderen.

Bouguereau, 1850

De opleiding was tamelijk rigide. Grofweg: eerste jaar tekening naar gipsbeelden, tweede jaar tekenen naar model, derde jaar schilderen met beperkt palet naar model, vierde schilderen naar model. 
De leerlingen die dat traject doorliepen konden perfect schilderen naar model. Nu moesten ze nog het echte probleem oplossen: wat te schilderen.

vragen

Zandvliet, Gem, Den Haag

Op de radio hoorde ik Robert Zandvliet spreken over schilderkunst, naar aanleiding van zijn tentoonstelling in GEM te Den Haag. Hij had gereageerd op kunstwerken uit het verleden, ik dacht dat zo'n postmodernistisch aanpak alweer passé was.

Hij praatte uitvoerig over een schilderij dat was geïnspireerd door de schelp van Rembrandt, de conus marmoreus, een etsje van 13 x 9,6 cm, het enige stilleven dat van Rembrandt bekend is. Bij Zandvliet wordt dat een schilderij van meer dan 3 meter breed. De toeschouwer vraagt zich af waarom iemand dit gemaakt heeft, waarom Rembrandt, waarom die ets, waarom een schilderij, waarom zo groot.
Door al die vragen wordt de tentoonstelling bezoeker participant, de bezoeker wordt zelf een beetje kunstenaar. Zandvliet wil geen antwoorden geven, hij wil vragen oproepen. Sommigen vinden antwoorden interessanter dan vragen, voor hen is er altijd nog Rembrandt. 

vlees

Dunn

 

Harvey Dunn schilderde een naakt 'to present the problem of painting flesh in two extremes of light and shadow on the same canvas'. Dat is inderdaad een fijne uitdaging. Helaas kan ik de maten van zijn schilderij nergens vinden.
Mijn poging om het probleem van vlees in twee extremen van licht en schaduw op hetzelfde boardje te schilderen meet 15 x 20 cm.

eigenwijs

Alma-Tadema, The roses of Heliogabalus

Deze blog is een toevoeging op de reactie van Matthijs en Ruud van twee dagen geleden.
De kunst van Alma-Tadema schuurt volgens mij niet. Zelfs als hij een walgelijk, pervers onderwerp schilderde, zag alles er prettig en aangenaam uit. In 'The roses of Heliogabalus' verbeelde hij de moord op een stel Romeinse feestvierders. De keizer liet een paar ton bloemen op zijn slachtoffers vallen. En wat krijgen we te zien? De keizer, zijn moeder en nog een paar genodigden kijken geamuseerd toe hoe een paar rozenblaadjes op een stel mensen neerdwarrelt. Volgens mij kan niemand geloven dat hier een gruwelijke moord getoond wordt. We zien mooie mensen, mooie blaadjes en schitterende zuilen, maar geen gruwelijk drama. Ik vind het een prachtig schilderij, maar als illustratie van een gebeurtenis totaal mislukt. En dat moest ook wel, Tadema wilde dat schilderij natuurlijk wel verkopen.

Rembrandt, Maria Trip, 1639

Ook Rembrandt hield rekening met zijn publiek. Op het schilderij van Maria Trip schilderde hij prachtige kleding en sieraden, maar het gezicht is voor een Rembrandt wat vlak en niets zeggend. En dat moest ook wel, Rembrandt wilde het schilderij natuurlijk wel verkopen. Op het schilderij dat Ferdinand Bol in dezelfde periode van Maria maakte zien we een heel ander meisje.

Ferdinand Bol, Maria Trip, 1639

Als ik de twee Maria's bekijk, denk ik dat Rembrandt toch geprobeerd heeft er een lekker wijf van te maken.

Ik las dat Tadema de hele winter verse rozenblaadjes uit het zuiden liet komen. Ik heb het probleem van verwelkende blaadjes omzeild door gedroogde roosjes te schilderen.

kunstbeschouwing

Alma-Tadema

Alma-Tadema

Tijdens mijn studietijd aan de Rietveld academie zat ik tijdens  een etentje tegenover een kunstgeschiedenis student. Tot mijn vreugde was zijn grote liefde de kunst uit de negentiende eeuw, ik verheugde me op een fijn gesprek over een gemeenschappelijk interesse.
Ik vertelde hem dat voor mij de meest indrukwekkende Nederlandse schilder uit de 19e eeuw de Friese schilder Alma-Tadema was. Tot mijn schrik was het gesprek over, hij wilde niet praten met iemand die Alma-Tadema waardeerde. 20 jaar later, eind jaren 90, was Alma-Tadema weer helemaal terug in het centrum van de kunstgeschiedenis, er verschenen boeken over zijn werk en er werd een grote expositie in het van Gogh museum samengesteld.
Kunstgeschiedenis pretendeert een wetenschap te zijn, en dus objectief. Ik vraag me af of kunstgeschiedkundigen beseffen hoezeer hun oordeel door mode beïnvloed is.

keizerin

Rembrandt, Juno

Rembrandt schildert zichzelf als vorst op een troon, van zijn vrouw Hendrickje maakt hij een vorstin. De pose geeft haar een majesteitelijke uitstraling, maar ook de uitdossing met parels en hermelijnen mantel dragen bij aan het keizerlijke gevoel.
Hendrickje is uit de kerk gestoten omdat ze zwanger werd terwijl zij en Rembrandt niet met elkaar getrouwd waren, en ze is aan de pest overleden. Maar Rembrandt laat er geen twijfels over bestaan: Hendrickje is de keizerin.
Mjn vrouw heb ik ook met grandeur proberen te schilderen, een paar jaar geleden. Geen hermelijn, geen keizerin, maar toch minstens een burgemeester.

waardering

Böcklin

In mijn blog over Böcklin schreef ik dat een herontdekking mij op zijn plaats leek. Iemand wees mij erop dat Böcklin geen herontdekking nodig heeft, hij is nooit weg geweest. Dat kan zijn, ik ben niet op de hoogte van de collectieve kennis van de Nederlandse schilderijenliefhebber.
Misschien had ik beter het woord herwaardering kunnen gebruiken. Op de site van het van Gogh museum staat te lezen:

Dreams of nature. Symbolisme van Van Gogh tot Kandinsky

De eerste tentoonstelling gewijd aan het symbolistische landschap in Europa. Circa 70 werken van beroemde schilders als Monet, Gauguin, Van Gogh en Munch worden gepresenteerd naast die van minder bekende, maar evenzeer fascinerende kunstenaars uit bijvoorbeeld Scandinavië en Oost-Europa.

Blijkbaar vond men bij het van Gogh het niet nodig het schilderij van Böcklin te noemen, of men schat in dat het geen publiekstrekker is. Van enige waardering is in ieder geval weinig te merken.

dodeneiland

In het van Gogh museum wordt het beroemdste werk van de Zwitserse schilder Bocklin (1827-1901) tentoongesteld, het Dodeneiland. Een fantastisch symbolistisch landschap waar een geweldige dreiging van uitgaat.
Bocklin was een grootheid in de 19e eeuw, maar vlak na zijn dood ging het mis met zijn populariteit. Er kwam zelfs een boekje op de markt om met het 'geval' Bocklin af te rekenen.

Dat Hitler een grote fan was en één van de vijf versies van het Dodeneiland in zijn werkkamer had hangen heeft de populariteit ook geen goed gedaan.
Het wordt misschien tijd voor een herontdekking van Bocklin, ik stel een grote overzichtstentoonstelling in het van Gogh voor.